Demoiselle Crane

डेमॉइसेल क्रेन (वैज्ञानिक नाव: Anthropoides virgo) हा जगातील सर्वात लहान आकाराचा क्रेन (सारस) प्रकार आहे. हे पक्षी त्यांच्या लांब अंतराच्या स्थलांतरासाठी आणि मोहक नृत्यासाठी ओळखले जातात. हे प्रामुख्याने मध्य आशिया आणि मंगोलियामध्ये आढळतात आणि हिवाळ्यात भारतात मोठ्या संख्येने स्थलांतर करतात.

डेमॉइसेल क्रेनचा आकार साधारणपणे ८५ ते १०० सेमी असतो. त्यांच्या शरीराचा मुख्य रंग राखाडी असून, मान आणि छातीचा भाग काळ्या रंगाचा असतो. त्यांच्या डोळ्यांच्या मागे पांढऱ्या रंगाचे लांब पिसांचे झुबके असतात, जे त्यांना इतर क्रेनपेक्षा वेगळे ठरवतात.

हे पक्षी प्रामुख्याने कोरड्या गवताळ प्रदेशात, वाळवंटी भागाजवळ आणि पाणथळ जागांच्या आसपास राहणे पसंत करतात. हिवाळ्यात हे पक्षी भारताच्या राजस्थान आणि गुजरातसारख्या राज्यांतील शेतात किंवा तलावांच्या काठी मोठ्या थव्याने आढळतात.

डेमॉइसेल क्रेन हे प्रामुख्याने शाकाहारी आहेत, परंतु ते संधी मिळेल तसे कीटकही खातात. त्यांच्या आहारात खालील गोष्टींचा समावेश होतो:

• विविध प्रकारची धान्ये (गहू, बाजरी)
• गवताच्या बिया
• कंदमुळे आणि लहान कीटक

हे पक्षी प्रामुख्याने मध्य आशियातील गवताळ प्रदेशात वीण करतात. ते जमिनीवर उघड्या जागेत घरटी बांधतात. मादी साधारणपणे दोन अंडी घालते आणि नर व मादी दोघेही अंडी उबवण्याची जबाबदारी पार पाडतात.

हे पक्षी अत्यंत सामाजिक असून ते मोठ्या थव्यांमध्ये राहतात. स्थलांतराच्या वेळी ते आकाशात 'V' आकार करून उडतात. प्रजनन काळात नर आणि मादी एकमेकांसमोर नृत्यासारख्या हालचाली करून आकर्षित करतात, जे पाहण्यासारखे असते.

IUCN च्या रेड लिस्टनुसार, डेमॉइसेल क्रेनची स्थिती 'लीस्ट कन्सर्न्ड' (Least Concern) अशी आहे. म्हणजेच त्यांची संख्या सध्या स्थिर आहे, तरीही अधिवास नष्ट होणे आणि शिकारीचा धोका त्यांच्यासाठी चिंतेचा विषय आहे.

1. डेमॉइसेल क्रेन हे जगातील सर्वात लहान क्रेन आहेत.
2. हे पक्षी हिमालयासारख्या उत्तुंग पर्वत रांगा ओलांडून स्थलांतर करतात.
3. मारवाड (राजस्थान) मधील लोक या पक्षांना 'कुंज' म्हणून ओळखतात आणि त्यांना आदराचे स्थान देतात.
4. हे पक्षी आयुष्यभर एकाच जोडीदारासोबत राहतात.

डेमॉइसेल क्रेन पाहण्यासाठी राजस्थानमधील 'खिचन' (Khichan) हे गाव सर्वोत्तम ठिकाण आहे. पक्षी निरीक्षणासाठी सकाळी लवकर जाणे फायदेशीर ठरते. त्यांच्याजवळ जाताना शांतता राखा आणि दुर्बिणीचा (Binoculars) वापर करा जेणेकरून त्यांना त्रास होणार नाही.

डेमॉइसेल क्रेन हे निसर्गाचे एक अद्भुत वरदान आहेत. त्यांच्या स्थलांतराची क्षमता आणि त्यांचे सौंदर्य पर्यटकांना नेहमीच आकर्षित करते. या सुंदर पक्षांचे जतन करणे आणि त्यांच्या अधिवासाचे रक्षण करणे ही आपल्या सर्वांची जबाबदारी आहे.