indian thick knee

भारतीय करवानक (Indian Thick-knee), ज्याला शास्त्रीय भाषेत Burhinus indicus म्हणतात, हा दक्षिण आणि दक्षिण-पूर्व आशियातील मैदानी प्रदेशात आढळणारा एक वैशिष्ट्यपूर्ण पक्षी आहे. याला 'स्टोन-कर्ल्यू' असेही संबोधले जाते. हा पक्षी त्याच्या मोठ्या डोळ्यांसाठी आणि रात्रीच्या वेळी काढल्या जाणाऱ्या आवाजासाठी ओळखला जातो.

या पक्ष्याची लांबी साधारणपणे ३६ ते ३९ सेमी असते. याचा रंग वालुकामय तपकिरी असून त्यावर गडद रेषा आणि फिकट खुणा असतात, ज्यामुळे तो जमिनीवर किंवा दगडांच्या पार्श्वभूमीवर सहज मिसळून जातो. याचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे याचे मोठे पिवळे डोळे. याचे पाय मजबूत असून गुडघे जाड असतात, म्हणूनच याला 'जाड-गुडघा' (Thick-knee) असे नाव पडले आहे. नर आणि मादी दिसायला सारखेच असतात.

भारतीय करवानक प्रामुख्याने कोरड्या पानझडी जंगलात, काटेरी वनात, झुडपी नदीपात्रात, बागांमध्ये आणि अगदी मानवी वस्तीजवळील बागांमध्येही आढळतो. हा जमिनीवर वावरणारा पक्षी असून त्याला मोकळ्या आणि खडकाळ जागा आवडतात.

या पक्ष्याचा आहार प्रामुख्याने कीटक, अळ्या आणि लहान सरपटणारे प्राणी असतो. कधीकधी तो अन्नाची गरज भागवण्यासाठी काही प्रमाणात बिया देखील खातो. हा प्रामुख्याने रात्रीच्या वेळी शिकार करतो.

हे पक्षी जमिनीवरच आपले घरटे बनवतात. सहसा उघड्या जमिनीवर किंवा थोड्याशा खड्ड्यात अंडी घातली जातात. अंड्यांचा रंग जमिनीशी इतका मिळताजुळता असतो की ती सहज डोळ्यांना दिसत नाहीत. नर आणि मादी दोघेही अंड्यांची काळजी घेतात.

हा पक्षी प्रामुख्याने निशाचर (Nocturnal) आहे, म्हणजेच तो रात्री जास्त सक्रिय असतो. दिवसा तो झाडांच्या सावलीत किंवा दगडांच्या आडोशाला शांत बसून राहतो. संकटाची चाहूल लागल्यास तो उडण्याऐवजी जमिनीवर स्थिर बसून राहणे पसंत करतो, जेणेकरून तो शत्रूला दिसणार नाही.

आययूसीएन (IUCN) च्या लाल सूचीनुसार, भारतीय करवानक ही प्रजाती सध्या 'कमी चिंताजनक' (Least Concern) श्रेणीत आहे. तथापि, वाढत्या शहरीकरणामुळे त्यांच्या अधिवासावर परिणाम होत आहे.

1. या पक्ष्याचे डोळे खूप मोठे असतात, जे त्याला रात्रीच्या अंधारात स्पष्ट पाहण्यास मदत करतात.
2. याचा आवाज 'कर्ल्यू' पक्ष्यासारखा असतो, म्हणून याला 'स्टोन-कर्ल्यू' असेही म्हणतात.
3. या पक्ष्याकडे छद्मावरणाची (Camouflage) उत्तम कला आहे, ज्यामुळे तो जमिनीवर असताना ओळखणे कठीण असते.
4. हे पक्षी उडण्यापेक्षा जमिनीवर वेगाने धावणे जास्त पसंत करतात.

• या पक्ष्याला पाहण्यासाठी पहाटे किंवा संध्याकाळची वेळ सर्वात उत्तम असते.
• खडकाळ आणि झुडपी भागात शांतपणे निरीक्षण केल्यास हा पक्षी दिसण्याची शक्यता जास्त असते.
• त्यांच्या घरट्यांजवळ जाताना काळजी घ्या, कारण ती जमिनीवर असल्याने नकळत पाय पडू शकतो.
• त्यांचे फोटो काढताना फ्लॅशचा वापर टाळा, कारण त्यांचे डोळे प्रकाशाला संवेदनशील असतात.

भारतीय करवानक हा निसर्गातील छद्मावरणाचा एक उत्तम नमुना आहे. आपल्या परिसरातील जैवविविधता टिकवण्यासाठी आणि अशा वैशिष्ट्यपूर्ण पक्ष्यांचे अस्तित्व कायम ठेवण्यासाठी त्यांच्या नैसर्गिक अधिवासाचे संरक्षण करणे अत्यंत गरजेचे आहे.