Multicolored Tanager ची मूलभूत माहिती
| Scientific Name |
Chlorochrysa nitidissima
|
| Status |
NT
संकटाच्या जवळ
|
| Size |
12-13 cm (5-5 inch)
|
| Colors |
|
| Type |
|
| Family |
Tanagers |
ओळख
मल्टीकलर टॅनेजर (वैज्ञानिक नाव: Chlorochrysa nitidissima) हा जगातील सर्वात आकर्षक आणि दुर्मिळ पक्ष्यांपैकी एक मानला जातो. हा पक्षी प्रामुख्याने कोलंबियाच्या पश्चिम आणि मध्य अँडीज पर्वतरांगांमध्ये आढळतो. 'थ्रॉपिडायडे' (Thraupidae) कुटुंबातील हा पक्षी त्याच्या अत्यंत तेजस्वी आणि बहुविध रंगांमुळे पक्षीप्रेमींच्या आकर्षणाचा केंद्रबिंदू ठरतो. सुमारे १२ ते १३ सेंटीमीटर आकाराचा हा छोटासा पक्षी जरी आकाराने लहान असला, तरी त्याच्या अंगावर असलेल्या रंगांची उधळण पाहणाऱ्याला मंत्रमुग्ध करते. या पक्ष्याला 'मल्टीकलर टॅनेजर' असे नाव सार्थपणे दिले आहे, कारण यामध्ये हिरव्या, पिवळ्या, निळ्या आणि काळ्या रंगांचे एक विलक्षण मिश्रण दिसते. हा पक्षी प्रामुख्याने ओलसर आणि डोंगराळ जंगलांमध्ये राहणे पसंत करतो. दुर्दैवाने, वाढत्या जंगलतोडीमुळे आणि अधिवास नष्ट झाल्यामुळे या सुंदर प्रजातीची संख्या कमी होत चालली आहे, ज्यामुळे याच्या संवर्धनासाठी जागतिक स्तरावर प्रयत्न करणे गरजेचे झाले आहे. या लेखात आपण या पक्ष्याच्या सवयी, आहार, प्रजनन आणि त्याच्या अस्तित्वाच्या संघर्षाबद्दल सविस्तर माहिती घेणार आहोत.
शारीरिक रचना
मल्टीकलर टॅनेजर हा दिसायला अत्यंत मोहक आणि रंगीत आहे. याचे शारीरिक वैशिष्ट्य म्हणजे त्याच्या शरीरावरील रंगांची गुंतागुंतीची रचना. याचा प्राथमिक रंग गडद हिरवा असतो, जो त्याला घनदाट जंगलात लपण्यास मदत करतो. मात्र, त्याच्या अंगावर पिवळ्या रंगाचे ठळक पट्टे आणि नक्षीकाम असते, जे त्याला इतर टॅनेजर प्रजातींपासून वेगळे ठरवते. नराच्या शरीराचा काही भाग चमकदार निळ्या आणि काळ्या रंगाच्या छटांनी युक्त असतो, तर मादीचा रंग तुलनेने थोडा फिका असू शकतो. याची चोच लहान आणि मजबूत असते, जी फळे खाण्यासाठी अनुकूल असते. याचे डोळे काळे आणि अत्यंत तीक्ष्ण असतात, जे त्याला अन्नाचा शोध घेताना मदत करतात. १२ ते १३ सेंटीमीटर आकाराचा हा पक्षी जेव्हा झाडांच्या फांद्यांवर बसतो, तेव्हा सूर्याच्या प्रकाशात त्याचे रंग इंद्रधनुष्यासारखे चमकतात. या पक्ष्याचे पंख लहान आणि गोलाकार असतात, ज्यामुळे तो दाट झाडीत सहज हालचाल करू शकतो. त्याच्या शरीराची ठेवण अतिशय सुबक असून तो एका चपळ आणि उत्साही पक्ष्यासारखा वाटतो. त्याचे पाय पिंगट रंगाचे असून ते फांद्यांवर घट्ट पकड निर्माण करण्यासाठी अत्यंत उपयुक्त ठरतात.
नैसर्गिक अधिवास
मल्टीकलर टॅनेजर हा पक्षी प्रामुख्याने कोलंबियाच्या अँडीज पर्वतरांगांमधील दमट आणि सदाहरित जंगलांमध्ये आढळतो. हे पक्षी साधारणपणे १,२०० ते २,२०० मीटर उंचीवरील डोंगराळ भागात राहणे पसंत करतात. या भागातील हवामान थंड आणि दमट असते, जिथे ढगांचे आच्छादन (Cloud Forests) कायम असते. अशा जंगलांमध्ये विविध प्रकारची झाडे, ऑर्किड्स आणि शेवाळ मोठ्या प्रमाणात असते, जे या पक्ष्याला निवारा आणि अन्न पुरवते. हे पक्षी सहसा झाडांच्या वरच्या थरात (Canopy) राहतात आणि जमिनीवर खूप कमी येतात. मानवी हस्तक्षेपामुळे या पक्ष्यांचा नैसर्गिक अधिवास मोठ्या प्रमाणात कमी झाला आहे, त्यामुळे ते आता मर्यादित क्षेत्रांतच पाहायला मिळतात.
खाद्य
मल्टीकलर टॅनेजरचा मुख्य आहार म्हणजे विविध प्रकारची रसाळ फळे आणि लहान कीटक. हे पक्षी 'फ्रुगिव्होरस' (Frugivorous) वर्गात मोडतात, म्हणजेच ते फळांवर अवलंबून असतात. विशेषतः जंगलातील लहान बेरी आणि स्थानिक झाडांची फळे त्यांना अत्यंत प्रिय असतात. अन्नाच्या शोधात असताना ते अनेकदा इतर पक्ष्यांच्या थव्यांसोबत मिसळतात. फळांव्यतिरिक्त, प्रजनन काळात ते आपल्या पिल्लांना प्रथिनांची गरज भासते म्हणून लहान किडे, अळ्या आणि कोळी खातात. हे पक्षी झाडाच्या फांद्यांवर बसून अत्यंत चपळाईने फळांचा गर काढतात. त्यांची चोच लहान असली तरी फळे तोडण्यासाठी ती अतिशय कार्यक्षम असते. ते एका झाडावरून दुसऱ्या झाडावर अन्नाच्या शोधात सतत फिरत असतात.
प्रजनन आणि घरटे
मल्टीकलर टॅनेजरचे प्रजनन चक्र अतिशय रंजक असते. प्रजनन काळ साधारणपणे पावसाळ्याच्या सुरुवातीला किंवा अन्नाची उपलब्धता जास्त असते तेव्हा सुरू होतो. मादी पक्षी झाडाच्या फांद्यांच्या फटीत किंवा पानांच्या आडोशाला आपले घरटे बांधते. घरटे बांधण्यासाठी ते गवत, शेवाळ, कोळ्याचे जाळे आणि झाडांच्या बारीक काड्यांचा वापर करतात. घरटे वाटीच्या आकाराचे आणि अत्यंत सुबक असते. मादी एका वेळी २ ते ३ अंडी घालते, ज्यांचा रंग फिका निळा किंवा पांढरा असतो, त्यावर तपकिरी ठिपके असतात. अंडी उबवण्याची जबाबदारी प्रामुख्याने मादी पार पाडते, तर नर या काळात अन्नाचा पुरवठा करतो आणि परिसराचे रक्षण करतो. पिल्ले जन्माला आल्यानंतर १५ ते २० दिवसांपर्यंत आई-वडील दोघांकडून त्यांना भरवले जाते. पिल्ले मोठी झाल्यावर ती लवकरच उडण्यास शिकतात आणि आपली स्वतंत्र जीवनशैली सुरू करतात.
वर्तन
स्वभावाने मल्टीकलर टॅनेजर हे अत्यंत चपळ आणि सामाजिक पक्षी आहेत. ते सहसा जोडीने किंवा लहान थव्यांमध्ये वावरतात. दिवसाच्या वेळी ते झाडांच्या फांद्यांवरून इकडे-तिकडे उड्या मारताना आणि किलबिलाट करताना दिसतात. त्यांचा आवाज खूप मधुर आणि लयबद्ध असतो, जो जंगलाच्या शांततेत स्पष्टपणे ऐकू येतो. ते इतर पक्ष्यांच्या प्रजातींसोबत मिसळून राहण्यास संकोच करत नाहीत. हे पक्षी खूप सावध असतात आणि मानवाचा आवाज किंवा हालचाल जाणवल्यास त्वरित घनदाट पानांमध्ये लपून बसतात. त्यांची हालचाल अत्यंत वेगवान असते, ज्यामुळे त्यांना कॅमेऱ्यात टिपणे हे पक्षी निरीक्षकांसाठी एक मोठे आव्हान असते. ते स्वच्छतेचे खूप भोक्ते असून वेळोवेळी आपल्या पंखांची निगा राखताना दिसतात.
संवर्धन स्थिती
-
NT
संकटाच्या जवळ
मल्टीकलर टॅनेजर सध्या 'नजीकच्या धोक्यात' (Near Threatened) असलेल्या प्रजातींच्या यादीत समाविष्ट आहे. याचा अर्थ असा की, जर आपण आताच उपाययोजना केल्या नाहीत, तर भविष्यात ही प्रजाती नामशेष होऊ शकते. जंगलतोड, शेतीसाठी जमिनीचे रूपांतर आणि हवामान बदल हे या पक्ष्यांच्या अस्तित्वापुढील प्रमुख धोके आहेत. अनेक पर्यावरण संस्था आणि कोलंबियातील स्थानिक सरकार या पक्ष्यांचे संरक्षण करण्यासाठी प्रयत्न करत आहेत. त्यांच्या राहत्या भागाला 'संरक्षित क्षेत्र' घोषित करणे आणि स्थानिक लोकांना या पक्ष्यांचे महत्त्व समजावून सांगणे हे खूप गरजेचे आहे.
रंजक तथ्ये
- मल्टीकलर टॅनेजर हा केवळ कोलंबियाच्या अँडीज पर्वतरांगांमध्ये आढळणारा स्थानिक (Endemic) पक्षी आहे.
- या पक्ष्याच्या शरीरावर हिरवा, पिवळा, निळा आणि काळा अशा चार रंगांचे मिश्रण असते.
- हा पक्षी १२ ते १३ सेमी आकाराचा असून तो अतिशय लहान आणि चपळ असतो.
- हे पक्षी प्रामुख्याने ढगाळ जंगलांमध्ये (Cloud Forests) राहणे पसंत करतात.
- या पक्ष्यांची गाणी अत्यंत मधुर असतात, जी पक्षी निरीक्षकांना आकर्षित करतात.
- हे पक्षी प्रामुख्याने फळभक्षक (Frugivorous) असून अन्नासाठी झाडांच्या वरच्या थरात राहतात.
- यांच्या अतिशय सुंदर रंगसंगतीमुळे याला 'जंगलातील दागिना' असेही म्हटले जाते.
पक्षिमित्र किंवा निरीक्षकांसाठी टिप्स
जर तुम्ही मल्टीकलर टॅनेजर पाहण्यासाठी जात असाल, तर काही गोष्टी लक्षात ठेवा. सर्वप्रथम, पहाटेची वेळ सर्वात उत्तम असते कारण या वेळी पक्षी सक्रिय असतात. दूरबीन (Binoculars) सोबत ठेवणे अत्यंत गरजेचे आहे कारण हे पक्षी खूप उंच फांद्यांवर बसतात. शांतता पाळा आणि शक्य असल्यास गडद रंगाचे कपडे घाला, जेणेकरून तुम्ही निसर्गात मिसळून जाल. या पक्ष्यांचा आवाज ओळखून शोधणे सोपे जाते, म्हणून त्यांच्या गाण्याचा अभ्यास करा. संयम ठेवा, कारण हे पक्षी एका ठिकाणी जास्त वेळ थांबत नाहीत. स्थानिकांची मदत घेतल्यास तुम्हाला त्यांच्या अधिकृत अधिवासापर्यंत पोहोचणे सोपे जाईल. फोटोग्राफी करत असाल तर चांगल्या 'झूम लेन्स'चा वापर करा.
विशेष सल्ला: या सुंदर पक्षाला कोणताही त्रास न देता त्याचे उत्कृष्ट फोटो काढण्यासाठी, एका चांगल्या वाईल्डलाईफ कॅमेरा आणि लेन्सचा वापर करण्याची शिफारस केली जाते.
- [येथे सर्वोत्तम वाईल्डलाईफ कॅमेरे पहा]
निष्कर्ष
मल्टीकलर टॅनेजर हा केवळ एक पक्षी नसून तो निसर्गाच्या वैविध्याचे एक उत्तम उदाहरण आहे. त्याच्या अंगावर असलेली रंगांची उधळण आणि त्याचा चपळ स्वभाव आपल्याला निसर्गाच्या सौंदर्याची जाणीव करून देतो. दुर्दैवाने, मानवी हव्यासामुळे या सुंदर पक्ष्याचे अस्तित्व आज धोक्यात आले आहे. जर आपण आजच सावध झालो नाही, तर भविष्यातील पिढ्यांना हा पक्षी फक्त पुस्तकांतच पाहायला मिळेल. पर्यावरण संवर्धन ही आपली सर्वांची जबाबदारी आहे. आपण वृक्षारोपण करणे, जंगलतोड थांबवणे आणि वन्यजीवांच्या अधिवासाचा आदर करणे गरजेचे आहे. मल्टीकलर टॅनेजरसारखे पक्षी आपल्या परिसंस्थेचा एक अविभाज्य भाग आहेत, कारण ते बियाणे पसरवण्याचे महत्त्वाचे कार्य करतात. या पक्ष्याच्या संरक्षणासाठी आपण सर्वांनी एकत्र येऊन प्रयत्न करणे काळाची गरज आहे. निसर्गाचे रक्षण केले, तरच हे दुर्मिळ आणि सुंदर पक्षी आपल्या पृथ्वीवर दीर्घकाळ टिकून राहतील. चला, आपण या सुंदर 'मल्टीकलर टॅनेजर'ला वाचवण्यासाठी आणि त्याच्या अधिवासाचे रक्षण करण्यासाठी कटिबद्ध होऊया.
Multicolored Tanager कोठे आढळतात? (वितरण नकाशा)
या प्रजातीचा वितरण नकाशा लवकरच उपलब्ध होईल.
ही माहिती अपडेट करण्यासाठी आम्ही आमच्या अधिकृत डेटा भागीदारांसोबत काम करत आहोत.
