spot billed pelican

ठिपकेदार चोचीचा पेलिकन (Pelecanus philippensis), ज्याला 'ग्रे पेलिकन' असेही म्हणतात, हा पेलिकन कुटुंबातील एक महत्त्वाचा सदस्य आहे. हा पक्षी दक्षिण आशियातील मोठ्या जलाशयांमध्ये आणि किनारपट्टीच्या भागात आढळतो. निसर्गातील हा एक अत्यंत शांत आणि देखणा जलचर पक्षी आहे.

या पक्षाचा आकार साधारणपणे १४० सेंटीमीटर इतका मोठा असतो. लांबून हा इतर पेलिकनसारखा दिसत असला तरी, जवळून पाहिल्यास याच्या वरच्या चोचीवर असलेले काळे ठिपके सहज ओळखता येतात. याचे पंख राखाडी रंगाचे असून इतर पेलिकनच्या तुलनेत याला भडक रंग नसतात.

हे पक्षी प्रामुख्याने मोठ्या तलावांमध्ये, जलाशयांमध्ये आणि खाडीच्या ठिकाणी राहणे पसंत करतात. भारत, श्रीलंका आणि कंबोडिया या देशांमध्येच यांची वीण (breeding) प्रामुख्याने आढळते. हे पक्षी स्थलांतरित नसले तरी अन्नाच्या शोधात स्थानिक पातळीवर एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी प्रवास करतात.

मासे हे यांचे मुख्य अन्न आहे. पाण्याच्या पृष्ठभागावर पोहत असताना ते आपल्या चोचीखालील मोठ्या पिशवीचा वापर करून मासे पकडतात. ते कधी एकटे तर कधी लहान थव्याने मासेमारी करतात. अनेकदा हे पक्षी रांगेत उभे राहून माशांना उथळ पाण्याकडे हाकतात आणि मग शिकार करतात.

ठिपकेदार चोचीचे पेलिकन मोठ्या वसाहती करून राहतात. काही ठिकाणी हे पक्षी मानवी वस्तीच्या अगदी जवळ झाडांवर आपली घरटी बांधतात. दक्षिण भारतात आणि श्रीलंकेत या पक्षांची वीण होण्याची प्रमुख ठिकाणे आहेत.

हे पक्षी दिवसाच्या उष्ण वेळी हवेच्या गरम प्रवाहावर (thermals) तरंगत आकाशात उंच भरारी घेतात. विश्रांतीच्या ठिकाणी जाताना ते एका विशिष्ट रांगेत पंखांची लयबद्ध हालचाल करत उडतात. हे पक्षी रात्रीच्या वेळीही काही प्रमाणात अन्नाचा शोध घेऊ शकतात.

जलाशयांचे वाढते प्रदूषण आणि अधिवासाचा ऱ्हास यामुळे या पक्षांच्या संख्येवर परिणाम होत आहे. म्हणूनच या देखण्या पक्षांचे आणि त्यांच्या नैसर्गिक निवासस्थानांचे जतन करणे ही काळाची गरज बनली आहे.

1. या पक्षाच्या चोचीवर असलेल्या विशिष्ट ठिपक्यांमुळेच याला 'स्पॉट-बिल्ड' असे नाव पडले आहे.
2. हे पक्षी प्रामुख्याने गोड्या आणि निमखाऱ्या पाण्याच्या उथळ भागात मासेमारी करतात.
3. इतर पेलिकनच्या तुलनेत हे पक्षी सहसा खूप मोठे थवे बनवून मासेमारी करत नाहीत.
4. उड्डाण करताना हे पक्षी अतिशय शिस्तबद्ध पद्धतीने थव्याने उडतात.

पक्षी निरीक्षकांसाठी हे पक्षी सकाळच्या वेळी जलाशयांच्या काठी पाहणे सोयीचे ठरते. त्यांच्या चोचीवरील ठिपके पाहण्यासाठी दुर्बिणीचा (Binoculars) वापर करावा. उथळ पाण्यात ते मासे कसे पकडतात हे पाहणे हा एक विलक्षण अनुभव असू शकतो.

ठिपकेदार चोचीचा पेलिकन हा आपल्या पर्यावरणातील जलसाठ्यांच्या आरोग्याचा एक महत्त्वाचा निदर्शक आहे. या पक्षाचे रक्षण करणे म्हणजे आपल्या जलस्त्रोतांचे रक्षण करण्यासारखेच आहे.