Sykess Nightjar

सायक्स नाईटजार (वैज्ञानिक नाव: Caprimulgus mahrattensis) हा एक अत्यंत दुर्मिळ आणि निशाचर पक्षी आहे. हा पक्षी प्रामुख्याने कोरड्या आणि वालुकामय प्रदेशात आढळतो. आपल्या छद्मवेषाच्या (Camouflage) कलेमुळे हा पक्षी निसर्गात सहजपणे ओळखता येत नाही.

सायक्स नाईटजारची शारीरिक वैशिष्ट्ये खालीलप्रमाणे आहेत:

• आकार: या पक्ष्याची लांबी साधारणपणे २२ ते २४ सेमी असते.
• रंग: याचा प्राथमिक रंग वाळूच्या रंगासारखा (Sandy) असतो, जो त्याला वाळवंटी प्रदेशात मिसळून जाण्यास मदत करतो.
• दुय्यम रंग: याच्या शरीरावर पांढऱ्या रंगाचे काही खुणा किंवा ठिपके असतात, जे उडताना अधिक स्पष्ट दिसतात.

हा पक्षी प्रामुख्याने कोरड्या झुडपी जंगलात, वाळवंटी भागात आणि अर्ध-वाळवंटी प्रदेशात राहणे पसंत करतो. भारतात हा प्रामुख्याने वायव्य भागात आणि कोरड्या मैदानी प्रदेशात आढळतो.

सायक्स नाईटजार हा एक कीटकभक्षी पक्षी आहे. हा प्रामुख्याने रात्रीच्या वेळी उडणारे पतंग, बीटल आणि इतर लहान कीटक खाऊन आपली भूक भागवतो.

या पक्ष्यांचे प्रजनन सामान्यतः उन्हाळ्याच्या सुरुवातीला होते. हे पक्षी झाडावर घरटे बांधत नाहीत, तर जमिनीवर उघड्या जागेवर किंवा दगडांच्या आडोशाला अंडी घालतात. त्यांचे अंड्यांचे रंग जमिनीशी मिळतेजुळते असल्याने ते शिकारी प्राण्यांपासून सुरक्षित राहतात.

हा पक्षी पूर्णपणे निशाचर आहे. दिवसा हा जमिनीवर किंवा झाडाच्या फांदीवर शांतपणे बसून राहतो. याचा रंग जमिनीशी इतका जुळणारा असतो की, जवळून पाहिल्याशिवाय तो ओळखणे अशक्य असते.

आययूसीएन (IUCN) च्या अहवालानुसार, सायक्स नाईटजारची संख्या स्थिर असली तरी त्यांच्या अधिवासाच्या ऱ्हासामुळे त्यांना धोका निर्माण होऊ शकतो. त्यांची गणना 'लीस्ट कन्सन' (Least Concern) या गटात केली जाते.

1. सायक्स नाईटजारला 'सिंध नाईटजार' म्हणूनही ओळखले जाते.
2. यांचे पंख उडताना अतिशय शांत असतात, ज्यामुळे ते भक्ष्याला कोणतीही चाहूल न लागता पकडू शकतात.
3. दिवसा डोळे मिटून बसल्यामुळे हे पक्षी एखाद्या वाळलेल्या लाकडाच्या तुकड्यासारखे दिसतात.

पक्षी निरीक्षकांसाठी काही टिप्स:

• रात्रीच्या वेळी टॉर्चचा वापर करून त्यांच्या डोळ्यांची चमक (Eyeshine) शोधण्याचा प्रयत्न करा.
• त्यांच्या विशिष्ट आवाजावरून (Call) त्यांना ओळखणे सोपे जाते.
• दिवसा त्यांना त्रास देऊ नका, कारण ते छद्मवेषात असतात.

सायक्स नाईटजार हा निसर्गाचा एक अद्भुत आणि रहस्यमयी पक्षी आहे. जरी तो पाहण्यास कठीण असला, तरी त्याचे अस्तित्व आपल्या पर्यावरणातील कीटकांचे नियंत्रण राखण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचे आहे.