Variable Wheatear बद्दल मूलभूत माहिती

व्हेरिएबल व्हीटइयर (Oenanthe picata) हा मस्किकॅपिडे (Muscicapidae) कुटुंबातील एक लहान आणि चपळ पक्षी आहे. हा पक्षी प्रामुख्याने ओसाड आणि खडकाळ प्रदेशात आढळतो. याच्या विविध रंगरुपांमुळे (Polymorphism) याला 'व्हेरिएबल' असे नाव देण्यात आले आहे.

या पक्ष्याचा आकार साधारणपणे १५ सेंमी असतो. या प्रजातीमध्ये तीन मुख्य प्रकारचे रंगरूप (Morphs) आढळतात:

• काळ्या पोटाचा प्रकार (opistholeuca): नर पूर्णपणे काळा असतो, फक्त शेपटीचा खालचा भाग आणि बाजू पांढऱ्या असतात.
• पांढऱ्या पोटाचा प्रकार (picata): याचे पोट पांढरे असते आणि उर्वरित शरीर काळे असते.
• पांढऱ्या डोक्याचा प्रकार (capistrata): याचे डोके आणि मान पांढरी असते, तर गळा काळा असतो.

मादीचा रंग साधारणपणे नरासारखाच असतो, परंतु काळ्या भागांऐवजी गडद तपकिरी किंवा राखाडी रंग असतो.

व्हेरिएबल व्हीटइयर प्रामुख्याने ओसाड खोऱ्यांमध्ये, कमी उंचीच्या टेकड्यांवर आणि खडकाळ वाळवंटी भागात वास्तव्य करतो. हिवाळ्यात तो मैदानी प्रदेश, शेती आणि वाळवंटी पायथ्याशी स्थलांतर करतो. हा पक्षी भारत, पाकिस्तान, अफगाणिस्तान, इराण आणि मध्य आशियातील देशांमध्ये आढळतो.

हा पक्षी प्रामुख्याने कीटकभक्षी आहे. त्याच्या आहारामध्ये खालील गोष्टींचा समावेश होतो:

• कोलिओप्टेरा आणि लेपिडोप्टेरा कीटक.
• हवेतील उडणारे माश्यांसारखे कीटक (Dipterans).
• मुंग्या, टोळ, कोळी आणि लहान सरपटणारे प्राणी.
• काही प्रसंगी तो रसाळ फळे आणि बोरे देखील खातो.

हा पक्षी खडकावरून किंवा कमी उंचीच्या फांदीवरून शिकार शोधतो आणि जमिनीवर झडप घालून ती पकडतो.

हे पक्षी खडकांमधील भेगांमध्ये किंवा जमिनीवरील सुरक्षित ठिकाणी घरटी बांधतात. प्रजनन काळ साधारणपणे मार्च ते एप्रिल दरम्यान असतो. मादी अंडी घालते आणि पिलांच्या संगोपनात नर आणि मादी दोघेही सहभाग घेतात.

व्हेरिएबल व्हीटइयर अतिशय सक्रिय पक्षी आहे. तो जमिनीवर वेगाने धावू शकतो आणि भक्ष शोधण्यासाठी चोचीने जमीन देखील खोदू शकतो. तो बऱ्याचदा मानवी वस्त्यांच्या बाहेरील भागात किंवा मेंढपाळांच्या तळाजवळ दिसून येतो. हा पक्षी २७०० मीटर उंचीपर्यंतच्या बर्फाच्छादित प्रदेशातही पाहिला गेला आहे.

सध्या व्हेरिएबल व्हीटइयरची संख्या स्थिर असून आंतरराष्ट्रीय निसर्ग संवर्धन संघाने (IUCN) याला 'कमी चिंताजनक' (Least Concern) श्रेणीत ठेवले आहे.

1. या पक्ष्याचे तीन पूर्णपणे वेगळे दिसणारे प्रकार (Morphs) एकाच प्रजातीत आढळतात.
2. हा पक्षी कडाक्याच्या थंडीत आणि बर्फातही तग धरू शकतो.
3. हिवाळ्यात हा पक्षी उत्तर-पश्चिम भारत आणि महाराष्ट्रातील खानदेश भागापर्यंत स्थलांतर करतो.
4. त्याच्या शेपटीची हालचाल करण्याची पद्धत हे त्याचे मुख्य वैशिष्ट्य आहे.

पक्षी निरीक्षकांसाठी काही महत्त्वाच्या टिप्स:

• हा पक्षी पाहण्यासाठी खडकाळ आणि अर्ध-वाळवंटी प्रदेश उत्तम आहेत.
• पक्षी ओळखण्यासाठी त्याच्या पोटाचा आणि डोक्याचा रंग नीट तपासा.
• सकाळच्या वेळी हा पक्षी उघड्या खडकांवर बसलेला सहज दिसू शकतो, त्यामुळे दुर्बिणीचा वापर करा.

व्हेरिएबल व्हीटइयर हा निसर्गातील विविधतेचे एक उत्कृष्ट उदाहरण आहे. त्याच्या बदलत्या रंगरूपांमुळे तो पक्षीप्रेमींच्या आकर्षणाचे केंद्र ठरतो. आपल्या परिसंस्थेतील कीटकांच्या संख्येवर नियंत्रण ठेवण्यात या पक्ष्याची महत्त्वाची भूमिका आहे.