Brahminy Starling

Sturnia pagodarum

Last update: 06 Jul 2026

Read in: English Español Português हिन्दी বাংলা தமிழ் മലയാളം मराठी ગુજરાતી తెలుగు French Deutsch Русский 日本語简体中文 Italiano Tiếng Việt العربية ಕನ್ನಡ ਪੰਜਾਬੀ

Brahminy Starling ची मूलभूत माहिती

Scientific Name	Sturnia pagodarum
Status	LC कमी काळजी
Size	20-23 cm (8-9 inch)
Colors	Grey Buff
Type	Perching Birds
Family	Starlings

ओळख

ब्राह्मणी मैना, ज्याला शास्त्रीय भाषेत Sturnia pagodarum असे संबोधले जाते, हा भारतीय उपखंडातील एक अतिशय सुंदर आणि चपळ पक्षी आहे. हा पक्षी 'स्टारलिंग' (Starling) कुटुंबातील सदस्य असून, त्याच्या मोहक रंगसंगतीमुळे आणि चपळ हालचालींमुळे पक्षी निरीक्षकांचे लक्ष वेधून घेतो. भारताच्या विविध भागांत आढळणारा हा पक्षी प्रामुख्याने मानवी वस्तीच्या जवळ, बागांमध्ये आणि मोकळ्या जागेत वावरताना दिसतो. ब्राह्मणी मैना आकाराने मध्यम असून तिची शरीरयष्टी अतिशय डौलदार असते. या पक्ष्याला 'ब्राह्मणी' हे नाव त्याच्या डोक्यावरील विशिष्ट तुऱ्यामुळे पडले आहे, जो एखाद्या मुकुटासारखा दिसतो. हा पक्षी प्रामुख्याने झाडांच्या ढोलीत किंवा मानवनिर्मित पोकळ्यांमध्ये राहणे पसंत करतो. आपल्या वैशिष्ट्यपूर्ण आवाजामुळे आणि सामाजिक वर्तणुकीमुळे हा पक्षी निसर्गप्रेमींसाठी अभ्यासाचा एक महत्त्वाचा विषय ठरला आहे. या लेखात आपण ब्राह्मणी मैनेच्या सवयी, तिचे स्वरूप आणि निसर्गातील तिच्या महत्त्वाच्या भूमिकेबद्दल सविस्तर माहिती घेणार आहोत.

शारीरिक रचना

ब्राह्मणी मैना दिसायला अत्यंत आकर्षक असते. या पक्ष्याची लांबी साधारणपणे २० ते २३ सेंटीमीटर असते. या पक्ष्याच्या शरीराचा मुख्य रंग राखाडी (Grey) असतो, जो त्याच्या पाठीवर आणि पंखांवर अधिक गडद दिसतो. पोटाचा आणि छातीचा भाग फिकट तपकिरी किंवा बफ (Buff) रंगाचा असतो, ज्यामुळे त्याला एक वेगळीच शोभा येते. या पक्ष्याचे सर्वात महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्याच्या डोक्यावर असलेला काळ्या रंगाचा लांब तुरा, जो तो गरजेनुसार उभा करू शकतो. तिची चोच पिवळ्या रंगाची असून टोकाला निळसर छटा असते. डोळ्यांचा रंग पांढरट-निळसर असतो, जो अतिशय लक्षवेधी ठरतो. नर आणि मादी दिसायला सारखेच असतात, परंतु नराचा तुरा अधिक लांब आणि गडद असतो. पंखांची लांबी आणि शरीराचा सुटसुटीतपणा यामुळे ती हवेत अतिशय वेगाने आणि सफाईदारपणे उडू शकते. तिचे पाय मजबूत असून ती फांद्यांवर आरामात बसू शकते, म्हणूनच तिला 'पर्चिंग बर्ड' (Perching Bird) प्रकारात वर्गीकृत केले आहे.

नैसर्गिक अधिवास

ब्राह्मणी मैना प्रामुख्याने उघड्या मैदानात, शेतात, बागांमध्ये आणि मानवी वस्तीच्या आसपास आढळते. हे पक्षी घनदाट जंगलांपेक्षा विरळ झाडे असलेल्या भागात राहणे अधिक पसंत करतात. भारतात हे पक्षी सर्वत्र आढळतात, परंतु हिमालयाचा काही भाग आणि काही विशिष्ट जंगल प्रदेशात ते कमी प्रमाणात दिसतात. ते प्रामुख्याने झाडांच्या ढोलीत किंवा भिंतींच्या भेगांमध्ये घरटी बांधतात. शहरांमधील जुनी झाडे आणि बागांमध्येही हे पक्षी सहजपणे दिसून येतात. त्यांना पाणी असलेल्या ठिकाणांच्या आसपास राहायला आवडते, कारण तिथे त्यांना अन्नाची उपलब्धता सहज मिळते. स्थलांतराच्या काळात हे पक्षी मोठ्या थव्याने एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी प्रवास करताना दिसतात.

खाद्य

ब्राह्मणी मैना ही एक सर्वभक्षी (Omnivorous) पक्षी आहे. तिचा आहार मुख्यत्वे कीटक आणि फळांवर अवलंबून असतो. ती जमिनीवर फिरून लहान कीटक, अळ्या आणि टोळ पकडून खाते. शेतीमध्ये उपद्रवी ठरणारे कीटक खाऊन ती शेतकऱ्यांची मदतच करते. फळांच्या हंगामात हे पक्षी वडाच्या, पिंपळाच्या किंवा इतर जंगली फळांच्या झाडांवर मोठ्या संख्येने जमतात. फुलांमधील मकरंद पिणे देखील त्यांना आवडते. उन्हाळ्याच्या दिवसात जेव्हा कीटकांची कमतरता असते, तेव्हा ती विविध प्रकारच्या बिया आणि फळांवर आपली उपजीविका करते. तिची चोच कीटक पकडण्यासाठी आणि फळे सोलण्यासाठी अत्यंत उपयुक्त असते.

प्रजनन आणि घरटे

ब्राह्मणी मैनेचा प्रजनन काळ साधारणपणे मार्च ते सप्टेंबर या दरम्यान असतो. हा काळ पावसाळ्याशी जोडलेला असतो, जेव्हा अन्नाची मुबलकता असते. हे पक्षी झाडांच्या नैसर्गिक ढोलीत किंवा लाकूडतोड्याने बनवलेल्या जुन्या पोकळ्यांमध्ये घरटी बांधतात. कधीकधी ते जुन्या भिंतींच्या छिद्रांचाही वापर करतात. घरटे बांधण्यासाठी ते गवत, कापूस आणि पंखांचा वापर करतात. मादी एका वेळी ३ ते ४ फिकट निळ्या रंगाची अंडी घालते. अंडी उबवण्याची जबाबदारी प्रामुख्याने मादीची असते, परंतु नर अन्नाचा पुरवठा करण्यात आणि पिलांचे संरक्षण करण्यात मदत करतो. साधारणपणे १२ ते १४ दिवसांनंतर अंडी उबतात आणि पिल्ले बाहेर येतात. पिल्ले मोठी होईपर्यंत आई-वडील दोघेही त्यांना कीटक भरवून वाढवतात.

वर्तन

ब्राह्मणी मैना ही अतिशय सामाजिक आणि चपळ पक्षी आहे. ते सहसा जोडीने किंवा लहान गटांत फिरताना दिसतात. त्यांचा स्वभाव अतिशय सावध असतो, त्यामुळे धोक्याची चाहूल लागताच ते उडून जातात. त्यांचा आवाज खूप मधुर असून ते वेगवेगळ्या प्रकारचे आवाज काढून एकमेकांशी संवाद साधतात. हे पक्षी सकाळी आणि संध्याकाळी अधिक सक्रिय असतात. उडताना ते आपले पंख वेगाने फडकावतात. मानवी अस्तित्वाबद्दल त्यांना फारसा भीती वाटत नाही, त्यामुळे ते बागांमध्ये सहजपणे वावरताना दिसतात. सामाजिक पक्षी असल्याने ते इतर मैनांच्या प्रजातींसोबतही मिसळून राहतात.

संवर्धन स्थिती - LC कमी काळजी

इंटरनॅशनल युनियन फॉर कन्झर्व्हेशन ऑफ नेचर (IUCN) नुसार, ब्राह्मणी मैना ही 'लीस्ट कन्सर्न्ड' (Least Concern) म्हणजेच कमी चिंतेच्या गटात येते. याचा अर्थ असा की, सध्या या पक्ष्यांच्या संख्येला कोणताही मोठा धोका नाही. मात्र, शहरीकरण आणि झाडांची होणारी कत्तल यामुळे त्यांच्या नैसर्गिक अधिवासावर परिणाम होत आहे. जुनी झाडे कमी झाल्यामुळे त्यांना घरटी बांधण्यासाठी जागा मिळणे कठीण होत आहे. त्यामुळे, त्यांच्या संवर्धनासाठी पर्यावरणाचे रक्षण करणे आणि मोठ्या प्रमाणावर वृक्षारोपण करणे ही काळाची गरज आहे.

रंजक तथ्ये

ब्राह्मणी मैनाचा तुरा हा त्याच्या सौंदर्याचे मुख्य आकर्षण आहे.
हे पक्षी शेतीसाठी अत्यंत उपयुक्त असतात कारण ते हानिकारक कीटक खातात.
ते जुन्या झाडांच्या ढोलीचा वापर घरट्यासाठी करतात.
या पक्ष्यांचे नर आणि मादी दिसायला जवळपास सारखेच असतात.
ते फुलांमधील मकरंद पिण्यातही कुशल असतात.
उन्हाळ्याच्या दिवसात ते पाण्यासाठी पाणवठ्यांकडे मोठ्या संख्येने येतात.

पक्षिमित्र किंवा निरीक्षकांसाठी टिप्स

जर तुम्हाला ब्राह्मणी मैनाचे निरीक्षण करायचे असेल, तर सकाळी लवकर किंवा संध्याकाळी बागांमध्ये जाणे उत्तम ठरेल. त्यांच्या हालचाली वेगाने होत असल्याने दुर्बिणीचा (Binoculars) वापर करणे फायदेशीर ठरते. ते सहसा फळांच्या झाडांवर अधिक वेळ घालवतात, त्यामुळे वडाच्या किंवा पिंपळाच्या झाडांकडे लक्ष ठेवा. त्यांच्या आवाजाकडे कान दिल्यास ते सहज सापडतात. फोटोग्राफीसाठी त्यांनी बसलेल्या फांद्यांचा वापर करा आणि त्यांना न घाबरवता लांबून फोटो काढा. पक्षी निरीक्षणादरम्यान शांत राहणे खूप महत्त्वाचे आहे, जेणेकरून ते नैसर्गिकरित्या वावरू शकतील.

Pro-Tip: To spot this bird in dense forest canopy, a 8x42 binoculars or telescope is highly recommended.

- [Check out our top recommended gear here]

निष्कर्ष

ब्राह्मणी मैना (Brahminy Starling) हा केवळ एक पक्षी नसून आपल्या निसर्गाचा एक महत्त्वाचा घटक आहे. तिच्या सौंदर्यामुळे आणि चपळ स्वभावामुळे ती पक्षी निरीक्षकांसाठी नेहमीच आकर्षणाचे केंद्र राहिली आहे. आपल्या परिसंस्थेत कीटकांवर नियंत्रण ठेवून ती अप्रत्यक्षपणे मानवाला मदत करत असते. या पक्ष्याचे अस्तित्व टिकवून ठेवणे ही आपली जबाबदारी आहे. वाढते शहरीकरण आणि प्रदूषणाने या सुंदर पक्ष्यांच्या अधिवासावर गदा आणली आहे. आपण आपल्या घराच्या परिसरात झाडे लावून आणि पक्ष्यांसाठी पाण्याची सोय करून त्यांच्या संवर्धनाला हातभार लावू शकतो. निसर्गातील प्रत्येक जीव एकमेकांशी जोडलेला आहे आणि ब्राह्मणी मैनेसारखे पक्षी आपल्या परिसराचे सौंदर्य वाढवतात. आशा आहे की ही माहिती तुम्हाला या पक्ष्याबद्दल अधिक जाणून घेण्यास आणि त्यांच्या रक्षणासाठी प्रेरित करण्यास मदत करेल. पुढील वेळी जेव्हा तुम्ही बागेत फिरायला जाल, तेव्हा या सुंदर पक्ष्याकडे आवर्जून लक्ष द्या आणि त्याच्या हालचालींचा आनंद घ्या.