red breasted merganser

Mergus serrator

Last update: 01 Aug 2026

Read in: English Español Português हिन्दी বাংলা தமிழ் മലയാളം मराठी ગુજરાતી తెలుగు French Deutsch Русский 日本語简体中文 Italiano Tiếng Việt العربية ಕನ್ನಡ ਪੰਜਾਬੀ

Red Breasted Merganser ची मूलभूत माहिती

Scientific Name	Mergus serrator
Status	LC कमी काळजी
Size	52-58 cm (20-23 inch)
Colors	Grey White
Type	Duck-like Birds
Family	Ducks, Geese, Swans

इतर भाषांमध्ये Red Breasted Merganser ची नावे

bengali	লালবুক ডুবুরি হাঁস
french	Harle huppé
nepali	कुमथोप्ले मणितुण्डक

ओळख

लाल छातीचा मर्गन्सर (Red-breasted Merganser) हा एक अत्यंत चपळ आणि वैशिष्ट्यपूर्ण पाणपक्षी आहे. हा पक्षी प्रामुख्याने त्याच्या टोकदार चोचीसाठी आणि उत्कृष्ट डायव्हिंग कौशल्यासाठी ओळखला जातो. हा पक्षी 'सॉबिल' (Sawbill) कुटुंबातील एक महत्त्वाचा सदस्य आहे.

शारीरिक रचना

या पक्षाची लांबी साधारणपणे ५१ ते ६२ सेमी असते. नराचे डोके गडद हिरव्या रंगाचे असून त्यावर एक टोकदार तुरा असतो. नराची छाती लालसर-तपकिरी रंगाची असते, तर शरीर काळ्या आणि पांढऱ्या रंगाचे असते. मादीचे डोके तांबूस रंगाचे असून शरीर राखाडी असते. त्यांची चोच लांब, पातळ आणि लाल रंगाची असून तिला करवतीसारखे दाते असतात.

नैसर्गिक अधिवास

हे पक्षी प्रामुख्याने किनारपट्टीचे पाणी, मोठ्या नद्या आणि सरोवरांमध्ये आढळतात. भारत, पाकिस्तान आणि नेपाळमध्ये ते प्रामुख्याने हिवाळी पाहुणे म्हणून येतात. त्यांचे वास्तव्य प्रामुख्याने स्वच्छ आणि खोल पाण्याच्या स्त्रोतांजवळ असते.

खाद्य

लाल छातीचा मर्गन्सर हा प्रामुख्याने मांसाहारी आहे. ते पाण्याखाली पोहून लहान मासे पकडतात. त्याव्यतिरिक्त ते पाण्यातील कीटक, खेकडे आणि बेडूक देखील मोठ्या आवडीने खातात.

प्रजनन आणि घरटे

प्रजननासाठी हे पक्षी उत्तर गोलार्धातील थंड प्रदेशांची निवड करतात. ते जमिनीवर, दाट झाडीत किंवा खडकांच्या कपारीत आपले घरटे बांधतात. घरटे बांधण्यासाठी ते गवत आणि स्वतःच्या पिसांचा वापर करतात.

वर्तन

हे पक्षी उत्तम पोहणारे आणि डायव्हर्स आहेत. शिकार पकडण्यासाठी ते पाण्याच्या खाली बराच वेळ राहू शकतात. उडताना त्यांचा वेग खूप जास्त असतो. हे पक्षी सहसा समूहाने राहणे पसंत करतात आणि अन्नाच्या शोधात एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी स्थलांतर करतात.

संवर्धन स्थिती - LC कमी काळजी

सध्या लाल छातीचा मर्गन्सर ही प्रजाती धोक्याच्या बाहेर आहे, परंतु जलप्रदूषण आणि पाणथळ जागांचा नाश यामुळे त्यांच्या अधिवासावर परिणाम होत आहे. त्यांच्या संवर्धनासाठी जलस्त्रोत स्वच्छ ठेवणे गरजेचे आहे.

रंजक तथ्ये

यांच्या चोचीला असलेल्या दात्यांमुळे निसरडे मासे पकडणे त्यांना सोपे जाते.
यांचे शास्त्रीय नाव 'Mergus serrator' असून लॅटिनमध्ये 'serrator' चा अर्थ करवतीसारखा असा होतो.
हे पक्षी ताशी ८० मैल वेगाने उडू शकतात, जे बदकांच्या प्रजातीमध्ये खूप जास्त आहे.
कार्ल लिनिअस यांनी १७५८ मध्ये या प्रजातीचे वर्णन केले होते.

पक्षिमित्र किंवा निरीक्षकांसाठी टिप्स

यांना पाहण्यासाठी हिवाळ्यात मोठ्या सरोवरांच्या किंवा नदीकाठी सकाळी लवकर जा.
त्यांच्या डोक्यावरील टोकदार तुऱ्यावरून (Spiky Crest) त्यांना ओळखणे सोपे जाते.
दुर्बिणीचा वापर करून त्यांचे पाण्याखालील डायव्हिंग पाहणे हा एक वेगळा अनुभव असतो.

निष्कर्ष

लाल छातीचा मर्गन्सर हा निसर्गातील एक अद्भुत जलचर आहे. हिवाळ्यात येणाऱ्या या पाहुण्या पक्षांचे जतन करणे आणि त्यांच्या अधिवासाचे रक्षण करणे हे प्रत्येक निसर्गप्रेमीचे कर्तव्य आहे.