Yellow-eared Bulbul

Pycnonotus penicillatus

Last update: 13 Jul 2026

Read in: English Español Português हिन्दी বাংলা தமிழ் മലയാളം मराठी ગુજરાતી తెలుగు French Deutsch Русский 日本語简体中文 Italiano Tiếng Việt العربية ಕನ್ನಡ ਪੰਜਾਬੀ

Yellow-eared Bulbul ची मूलभूत माहिती

Scientific Name	Pycnonotus penicillatus
Status	LC कमी काळजी
Size	19-21 cm (7-8 inch)
Colors	Olive Yellow
Type	Perching Birds
Family	Bulbuls

ओळख

यलो-इअर्ड बुलबुल (Pycnonotus penicillatus) हा एक अतिशय सुंदर आणि वैशिष्ट्यपूर्ण पक्षी आहे. हा प्रामुख्याने श्रीलंकेच्या डोंगराळ भागात आढळणारा एक स्थानिक पक्षी आहे. बुलबुलच्या अनेक प्रजातींपैकी हा एक अतिशय आकर्षक पक्षी मानला जातो. या पक्ष्याचे शास्त्रीय नाव 'पायकोनोटस पेनिसिलॅटस' (Pycnonotus penicillatus) असे आहे. आकाराने हा पक्षी १९ ते २१ सेंटीमीटर इतका असतो. आपल्या विशिष्ट पिवळ्या रंगाच्या कानांमुळे आणि जैतुनी (ऑलिव्ह) रंगाच्या शरीरामुळे तो इतर बुलबुलपेक्षा वेगळा दिसतो. हा पक्षी प्रामुख्याने 'पर्चिंग बर्ड्स' (Perching Birds) गटात मोडतो, ज्याचा अर्थ असा की ते फांद्यांवर आरामात बसून राहणे पसंत करतात. या पक्ष्याचा अभ्यास करणे पक्षी निरीक्षकांसाठी एक पर्वणी असते, विशेषतः जे लोक पश्चिम घाटातील किंवा श्रीलंकेतील जैवविविधतेचा अभ्यास करतात. हा पक्षी केवळ त्याच्या सौंदर्यासाठीच नाही, तर त्याच्या वर्तणुकीसाठी आणि अधिवासाच्या निवडीसाठी देखील ओळखला जातो. या लेखात आपण या दुर्मिळ पक्ष्याबद्दलची सविस्तर माहिती घेणार आहोत.

शारीरिक रचना

यलो-इअर्ड बुलबुलच्या शारीरिक रचनेचा विचार केल्यास, हा पक्षी मध्यम आकाराचा आहे. याची लांबी साधारणपणे १९ ते २१ सेंटीमीटर असते. याच्या शरीराचा मुख्य रंग ऑलिव्ह (जैतुनी) असतो, जो त्याला झाडांच्या पानांमध्ये मिसळून जाण्यास मदत करतो. याच्या डोळ्यांच्या मागे आणि कानाच्या भागात असलेल्या पिवळ्या रंगाच्या पिसांमुळे याचे नाव 'यलो-इअर्ड बुलबुल' असे पडले आहे. याच्या डोक्यावर काळ्या रंगाचा एक छोटासा तुरा किंवा कडा असू शकतो, जो याला अधिक आकर्षक बनवतो. याची चोच लहान आणि मजबूत असते. पंखांचा रंग शरीराच्या रंगाशी जुळणारा असतो, ज्यामुळे उडताना तो अतिशय चपळ दिसतो. नर आणि मादी दिसायला सारखेच असतात, परंतु काही वेळा नराचा रंग थोडा अधिक गडद असू शकतो. याच्या पोटाचा भाग फिकट पिवळ्या रंगाचा असतो. याची शेपटी मध्यम लांबीची असते, जी उडताना किंवा फांद्यांवर बसताना संतुलन राखण्यास मदत करते. याचे पाय मजबूत असतात, ज्यामुळे तो दाट झाडीत सहजपणे हालचाल करू शकतो.

नैसर्गिक अधिवास

यलो-इअर्ड बुलबुल प्रामुख्याने श्रीलंकेच्या मध्यवर्ती डोंगराळ भागातील सदाहरित जंगलांमध्ये आढळतो. हा पक्षी साधारणपणे १,००० मीटरपेक्षा जास्त उंचीवर असलेल्या थंड हवामानाच्या ठिकाणी राहणे पसंत करतो. दाट झाडी, चहाचे मळे आणि जंगलांच्या कडा हे या पक्ष्याचे आवडते अधिवास आहेत. या पक्ष्याला आर्द्रता आणि दाट वनस्पतींची गरज असते, जिथे तो स्वतःला सुरक्षित ठेवू शकतो. मानवी वस्तीपासून हा पक्षी थोडा लांब राहणे पसंत करतो, परंतु कधीकधी चहाच्या मळ्यांच्या आसपासच्या बागांमध्येही तो दिसून येतो. याच्या अधिवासाचे संरक्षण करणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे, कारण जंगलांच्या ऱ्हासामुळे याच्या नैसर्गिक निवाऱ्याला धोका निर्माण झाला आहे.

खाद्य

यलो-इअर्ड बुलबुल हा प्रामुख्याने फलाहारी आणि कीटकभक्षी आहे. याच्या आहारात विविध प्रकारची लहान फळे, बेरीज आणि जंगली फळांचा समावेश असतो. ज्या ठिकाणी हा पक्षी राहतो, तिथे उपलब्ध असलेली स्थानिक फळे तो मोठ्या आवडीने खातो. फळांशिवाय, हा पक्षी लहान कीटक, कोळी आणि अळ्या देखील खातो. प्रजननाच्या काळात, पिल्लांना वाढवण्यासाठी हा पक्षी मोठ्या प्रमाणात प्रथिनांची गरज पूर्ण करण्यासाठी कीटकांची शिकार करतो. फांद्यांवर बसून तो शांतपणे फळे शोधतो आणि आपले पोट भरतो. त्याचे अन्न मिळवण्याचे तंत्र अतिशय पद्धतशीर असते आणि तो एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी वेगाने उड्या मारून अन्न शोधतो.

प्रजनन आणि घरटे

यलो-इअर्ड बुलबुलचा प्रजननाचा काळ साधारणपणे फेब्रुवारी ते मे महिन्यादरम्यान असतो. या काळात नर पक्षी गाणे गाऊन मादीला आकर्षित करण्याचा प्रयत्न करतो. हे पक्षी झाडांच्या दाट फांद्यांमध्ये आपले घरटे बांधतात. घरटे बांधण्यासाठी ते गवत, काड्या, कोळीचे जाळे आणि शेवाळाचा वापर करतात. घरट्याचा आकार वाटीसारखा असतो आणि ते झाडांच्या अशा कोपऱ्यात लपवलेले असते जिथे भक्षकांना पोहोचणे कठीण असते. मादी साधारणपणे दोन अंडी घालते, ज्यांचा रंग फिकट गुलाबी किंवा पांढरा असतो, त्यावर लालसर ठिपके असतात. अंडी उबवण्याची जबाबदारी प्रामुख्याने मादी पार पाडते, तर नर या काळात परिसराचे रक्षण करतो आणि मादीला अन्न आणून देतो. पिल्ले बाहेर आल्यानंतर नर आणि मादी दोघेही मिळून त्यांना कीटक भरवून वाढवतात.

वर्तन

हा पक्षी स्वभावतः खूप लाजाळू आणि सावध असतो. तो सहसा एकटा किंवा जोडीने राहणे पसंत करतो. जरी तो शांत असला तरी, धोका जाणवल्यास तो मोठ्याने ओरडून इतर पक्ष्यांना सावध करतो. हा पक्षी फांद्यांवर अतिशय चपळपणे हालचाल करतो. सकाळच्या वेळी तो गाणे गाण्यासाठी सक्रिय असतो, ज्यामुळे त्याचे अस्तित्व सहज ओळखता येते. इतर बुलबुल प्रजातींप्रमाणे तो खूप आक्रमक नसला तरी, आपल्या घरट्याच्या परिसराचे रक्षण करताना तो इतर पक्ष्यांना हुसकावून लावतो. त्याची उडण्याची पद्धत लहरी असते आणि तो कमी अंतरासाठीच उड्डाण करतो.

संवर्धन स्थिती - LC कमी काळजी

यलो-इअर्ड बुलबुलला सध्या 'लीस्ट कन्सन' (Least Concern) किंवा कमी चिंतेची प्रजाती म्हणून वर्गीकृत केले आहे, परंतु त्याच्या मर्यादित अधिवासामुळे यावर सतत लक्ष ठेवणे गरजेचे आहे. श्रीलंकेतील डोंगराळ भागातील जंगलांचे होणारे नुकसान आणि वाढते शहरीकरण हे या पक्ष्यासाठी मोठे आव्हान आहे. पर्यावरण बदलामुळे देखील याच्या अधिवासावर परिणाम होत आहे. स्थानिक पातळीवर या पक्ष्याचे संवर्धन करण्यासाठी जंगलांचे संरक्षण करणे आणि चहाच्या मळ्यांमध्ये सेंद्रिय शेतीला प्रोत्साहन देणे आवश्यक आहे, जेणेकरून या दुर्मिळ पक्ष्याला सुरक्षित वातावरण मिळेल.

रंजक तथ्ये

यलो-इअर्ड बुलबुल हा श्रीलंकेचा एक स्थानिक (Endemic) पक्षी आहे.
या पक्ष्याच्या कानाच्या मागे असलेल्या पिवळ्या पिसांमुळे त्याला हे नाव मिळाले आहे.
हा पक्षी समुद्रसपाटीपासून १००० मीटरपेक्षा जास्त उंचीवर राहतो.
याचा आवाज अतिशय सुश्राव्य आणि मधुर असतो.
हा पक्षी झाडांच्या पानांमध्ये इतका मिसळून जातो की त्याला शोधणे कठीण असते.
तो केवळ फळेच नाही, तर लहान कीटक खाऊन परिसंस्थेचे संतुलन राखतो.
हा बुलबुल आपल्या जोडीदाराशी आयुष्यभर एकनिष्ठ राहू शकतो.

पक्षिमित्र किंवा निरीक्षकांसाठी टिप्स

पक्षी निरीक्षकांसाठी यलो-इअर्ड बुलबुल पाहणे ही एक आनंदाची गोष्ट आहे. हा पक्षी पाहण्यासाठी पहाटेची वेळ सर्वात उत्तम असते, कारण या वेळी तो अधिक सक्रिय असतो. श्रीलंकेच्या डोंगराळ भागातील नुवारा एलिया किंवा हॉर्टन प्लेन्स सारख्या ठिकाणी तुम्ही याला सहज पाहू शकता. दुर्बिणीचा (Binoculars) वापर करणे आवश्यक आहे, कारण हा पक्षी दाट झाडीत लपून राहतो. त्याचे गाणे ओळखायला शिकल्यास, तुम्हाला तो झाडावर कुठे बसला आहे हे शोधणे सोपे जाईल. संयम ठेवा आणि शांतपणे निरीक्षण करा. फोटोग्राफी करताना फ्लॅशचा वापर टाळा, कारण त्यामुळे पक्षी घाबरून उडून जाऊ शकतो. निसर्गाचे आणि पक्ष्यांच्या शांततेचे नेहमी पालन करा.

Pro-Tip: To spot this bird in dense forest canopy, a 8x42 binoculars or telescope is highly recommended.

- [Check out our top recommended gear here]

निष्कर्ष

यलो-इअर्ड बुलबुल हा निसर्गाचा एक अमूल्य ठेवा आहे. त्याच्या सौंदर्याने आणि विशिष्ट वर्तणुकीने तो पक्षी प्रेमींना नेहमीच आकर्षित करतो. जरी तो एक लहान पक्षी असला तरी, पर्यावरण आणि परिसंस्थेमध्ये त्याचे स्थान महत्त्वपूर्ण आहे. आपल्या सभोवतालच्या निसर्गाचे आणि यांसारख्या दुर्मिळ पक्ष्यांचे जतन करणे ही आपली नैतिक जबाबदारी आहे. वाढते प्रदूषण आणि जंगलतोड यामुळे अनेक पक्ष्यांच्या प्रजाती नष्ट होण्याच्या मार्गावर आहेत, अशा वेळी यलो-इअर्ड बुलबुलसारख्या स्थानिक प्रजातींचे संरक्षण करणे अत्यंत आवश्यक आहे. जर आपण त्यांच्या अधिवासाचे रक्षण केले, तरच भविष्यातील पिढ्यांना या सुंदर पक्ष्याला पाहण्याची संधी मिळेल. पक्षी निरीक्षण हे केवळ एक छंद नसून निसर्गाशी जोडले जाण्याचे एक माध्यम आहे. आपण सर्वांनी मिळून पर्यावरण संवर्धनाच्या कामात हातभार लावला पाहिजे, जेणेकरून यलो-इअर्ड बुलबुलसारखे पक्षी आपल्या जंगलांमध्ये मुक्तपणे विहार करत राहतील. या पक्ष्याबद्दलची ही माहिती तुम्हाला नक्कीच आवडली असेल आणि ती तुम्हाला निसर्गाच्या अधिक जवळ नेण्यास मदत करेल अशी आशा आहे.