House Sparrow

ਘਰ ਦੀ ਚਿੜੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ Passer domesticus ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਨੁੱਖੀ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਨੇੜੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੰਛੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਛੀ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਘਰਾਂ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਰਹਿਣ ਦਾ ਆਦੀ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਚਿੜੀ ਦਾ ਆਕਾਰ ਛੋਟਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਆਪਣੀ ਚੁਸਤੀ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਚਿੜੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਡੇ ਬਚਪਨ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਛੀ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਨਾਜ ਅਤੇ ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜਿਆਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਆਧੁਨਿਕ ਉਸਾਰੀ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਕਾਰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਆਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਸਮਾਜਿਕ ਪੰਛੀ ਹੈ ਜੋ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਘਰ ਦੀ ਚਿੜੀ ਦਾ ਸਰੀਰਕ ਬਣਤਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਖੂਬਸੂਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਆਕਾਰ ਲਗਭਗ 14 ਤੋਂ 16 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਮੁੱਖ ਰੰਗ ਭੂਰਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਸਲੇਟੀ (Grey) ਰੰਗ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਨਰ ਚਿੜੀ ਦੀ ਪਛਾਣ ਉਸਦੇ ਗਲੇ 'ਤੇ ਕਾਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਧੱਬੇ ਅਤੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਸਲੇਟੀ ਰੰਗ ਦੀ ਟੋਪੀ ਵਰਗੀ ਬਣਤਰ ਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਮਾਦਾ ਚਿੜੀ ਦਾ ਰੰਗ ਹਲਕਾ ਭੂਰਾ ਅਤੇ ਇੱਕਸਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੁੰਝ ਮਜ਼ਬੂਤ ਅਤੇ ਸ਼ੰਕੂ ਆਕਾਰ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਬੀਜਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਉਪਯੋਗੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਗੂੜ੍ਹੇ ਰੰਗ ਦੀਆਂ ਅਤੇ ਪੈਰ ਛੋਟੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਟਾਹਣੀਆਂ 'ਤੇ ਬੈਠਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪੰਛੀ 'ਪਰਚਿੰਗ ਬਰਡਜ਼' (Perching Birds) ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਟਾਹਣੀਆਂ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਬੈਠ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਘਰ ਦੀ ਚਿੜੀ ਦਾ ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਵਸੋਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਛੀ ਪਿੰਡਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ, ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ, ਅਤੇ ਛੱਤਾਂ ਦੇ ਕੋਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਘਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕੁਦਰਤੀ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਮਨੁੱਖੀ ਬਣਤਰਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤਰਜੀਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਮੈਦਾਨਾਂ, ਬਾਗਾਂ ਅਤੇ ਖੇਤਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰਹਿਣਾ ਪਸੰਦ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਮਿਲ ਸਕੇ। ਇਹ ਪੰਛੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖਾਨਾਬਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸਾਰਾ ਸਾਲ ਰਹਿਣਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਬਸ਼ਰਤੇ ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਆਸਰਾ ਉਪਲਬਧ ਹੋਵੇ।

ਚਿੜੀ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਕਾਫ਼ੀ ਵਿਭਿੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਨਾਜ, ਬੀਜ, ਅਤੇ ਫਲਾਂ ਦਾ ਸੇਵਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਣਕ, ਚੌਲ ਅਤੇ ਬਾਜਰੇ ਦੇ ਦਾਣੇ ਚੁਗਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜੇ ਵੀ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਬਹੁਤ ਫਾਇਦੇਮੰਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਫਸਲਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕੀੜਿਆਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਾਈ ਗਈ ਰੋਟੀ ਦੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ 'ਤੇ ਵੀ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਚੁੰਝ ਸਖ਼ਤ ਬੀਜਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਮਦਦਗਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਚਿੜੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਜਨਨ ਕਾਲ ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਲ੍ਹਣੇ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਛੱਤਾਂ, ਰੌਸ਼ਨਦਾਨਾਂ ਜਾਂ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਖੋੜਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਆਲ੍ਹਣਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਇਹ ਘਾਹ, ਤੀਲੇ, ਕਾਗਜ਼ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਅਤੇ ਖੰਭਾਂ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਨਰ ਅਤੇ ਮਾਦਾ ਦੋਵੇਂ ਮਿਲ ਕੇ ਆਲ੍ਹਣਾ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮਾਦਾ ਚਿੜੀ ਇੱਕ ਵਾਰ ਵਿੱਚ 3 ਤੋਂ 5 ਅੰਡੇ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਅੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਸੇਕਣ ਦਾ ਕੰਮ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਾਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਨਰ ਉਸਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੰਡੇ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਗਭਗ 12 ਤੋਂ 14 ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬੱਚੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਮਾਪੇ ਦੋਵੇਂ ਮਿਲ ਕੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜੇ ਖਿਲਾ ਕੇ ਵੱਡਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਇੱਕ ਸੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਕਈ ਵਾਰ ਬੱਚੇ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਚਿੜੀਆਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਚੁਸਤ ਪੰਛੀ ਹਨ। ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਝੁੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਿਕਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਚੀਂ-ਚੀਂ ਕਰਕੇ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪੰਛੀ ਬਹੁਤ ਬਹਾਦਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਦੂਜੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਲੜਨ ਤੋਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਡਰਦੇ। ਇਹ ਧੂੜ ਵਿੱਚ ਨਹਾਉਣਾ ਬਹੁਤ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸਨੂੰ 'ਡਸਟ ਬਾਥਿੰਗ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਪਰਜੀਵੀਆਂ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਨਸਾਨਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਰਹਿਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕਾਫ਼ੀ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਆਈ.ਯੂ.ਸੀ.ਐਨ (IUCN) ਦੀ ਲਾਲ ਸੂਚੀ ਅਨੁਸਾਰ ਘਰ ਦੀ ਚਿੜੀ ਨੂੰ 'ਘੱਟ ਚਿੰਤਾ' (Least Concern) ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ, ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ, ਰਸਾਇਣਕ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ, ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਘਰਾਂ ਦੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਬਦਲਣ ਕਾਰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਕਮੀ ਆਈ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਚਿੜੀਆਂ ਲਈ ਆਲ੍ਹਣੇ ਲਗਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਰੱਖਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਕੁਦਰਤੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਤੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੇ ਸੰਤੁਲਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

1. ਚਿੜੀਆਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਪੰਛੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹਨ।
2. ਇਹ ਪੰਛੀ ਧੂੜ ਵਿੱਚ ਨਹਾਉਣਾ ਬਹੁਤ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ।
3. ਨਰ ਅਤੇ ਮਾਦਾ ਚਿੜੀ ਵਿੱਚ ਫਰਕ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਆਸਾਨ ਹੈ।
4. ਚਿੜੀਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ 3 ਤੋਂ 5 ਸਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
5. ਇਹ ਪੰਛੀ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖੀ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਹਨ।

ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਚਿੜੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸਮਾਂ ਸਵੇਰ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੇ ਵਿਹੜੇ ਜਾਂ ਬਾਲਕੋਨੀ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦਾ ਇੱਕ ਕਟੋਰਾ ਅਤੇ ਕੁਝ ਦਾਣੇ ਰੱਖੋ, ਚਿੜੀਆਂ ਕੁਝ ਹੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਆਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦੇਣਗੀਆਂ। ਬਾਈਨੋਕੂਲਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਤੁਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਨੇੜਿਓਂ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਚਿੜੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਸਮੇਂ ਸ਼ੋਰ ਨਾ ਕਰੋ ਅਤੇ ਦੂਰੀ ਬਣਾ ਕੇ ਰੱਖੋ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਆਲ੍ਹਣਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕਲਾ ਨੂੰ ਨੋਟ ਕਰਨਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਰੋਮਾਂਚਕ ਅਨੁਭਵ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਦੇ ਸ਼ੌਕੀਨਾਂ ਲਈ ਚਿੜੀਆਂ ਦਾ ਝੁੰਡ ਇੱਕ ਵਧੀਆ ਵਿਸ਼ਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ, ਘਰ ਦੀ ਚਿੜੀ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪੰਛੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਾਡੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਸਾਡੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਨੂੰ ਜੀਵੰਤ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਹਿਰ ਵਧ ਰਹੇ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਟਿਕਾਣੇ ਘਟ ਰਹੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਛੋਟੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੀਏ। ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ ਆਲ੍ਹਣੇ ਲਗਾ ਕੇ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਆਓ, ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਮਿਲ ਕੇ ਇਸ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਪੰਛੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਉਪਰਾਲੇ ਕਰੀਏ। ਚਿੜੀਆਂ ਦੀ ਚੀਂ-ਚੀਂ ਸਾਡੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਹੀ ਸਾਡੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੀ ਸਿਹਤ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ।