black necked stork

काळ्या मानेचा करकोचा (Black-necked Stork) हा करकोचा कुटुंबातील एक अत्यंत उंच आणि भव्य पाणपक्षी आहे. याचे शास्त्रीय नाव Ephippiorhynchus asiaticus असे आहे. हा पक्षी प्रामुख्याने भारतीय उपखंड, आग्नेय आशिया आणि ऑस्ट्रेलियामध्ये आढळतो. आपल्या वैशिष्ट्यपूर्ण रंगांमुळे आणि लांब मानेमुळे तो पक्षीप्रेमींमध्ये अत्यंत लोकप्रिय आहे.

हा पक्षी सुमारे १२९ ते १५० सेमी उंच असतो आणि त्याच्या पंखांचा विस्तार २३० सेमी पर्यंत असू शकतो. प्रौढ पक्षाचे शरीर पांढऱ्या आणि चमकदार निळसर-काळ्या रंगाचे असते. त्यांचे पाय गडद लाल रंगाचे असतात, जे त्यांना चिखलात चालण्यास मदत करतात. नर आणि मादी दिसायला सारखे असले तरी, नराचे डोळे काळे असतात तर मादीचे डोळे पिवळे असतात.

काळ्या मानेचा करकोचा प्रामुख्याने दलदलीचे प्रदेश, नद्यांची खोरी, उथळ तलाव आणि कायमस्वरूपी पाण्याचे साठे असलेल्या ठिकाणी राहतो. अन्नाच्या शोधात असताना तो कधीकधी गवताळ प्रदेशात किंवा विरळ जंगलातही भटकताना दिसतो.

हा पक्षी प्रामुख्याने मासे, खेकडे आणि बेडूक खातो. तो उथळ पाण्यात चालत शिकारीचा शोध घेतो. याव्यतिरिक्त, तो सरपटणारे प्राणी, मोठे कीटक, लहान कासव, उंदीर आणि प्रसंगी मृत प्राण्यांचे मांस (Carrion) देखील खातो.

हे पक्षी उंच झाडांवर काड्यांच्या साहाय्याने मोठे घरटे बांधतात. ते आपल्या घरट्याच्या क्षेत्राबाबत अत्यंत आक्रमक असतात. वीण काळात नर आणि मादी दोन्ही मिळून पिलांचे संगोपन करतात. हे पक्षी सहसा एकाकी राहणे पसंत करतात, पण प्रजननाच्या वेळी ते जोडीने दिसतात.

काळ्या मानेचा करकोचा हा एक प्रादेशिक (Territorial) पक्षी आहे. उडताना तो आपली मान लांब पसरवतो, जे त्याला बगळ्यांपासून वेगळे दर्शवते. हे पक्षी शांत स्वभावाचे असले तरी अन्नासाठी किंवा जागेसाठी इतर पक्षांशी स्पर्धा करताना आक्रमक होऊ शकतात.

सध्या जलकुंभींचा वाढता प्रसार, पाण्याचे प्रदूषण आणि अधिवासाचा ऱ्हास यामुळे या पक्षाच्या संख्येवर परिणाम होत आहे. अनेक ठिकाणी हा पक्षी दुर्मिळ होत चालला असून त्याच्या संवर्धनासाठी प्रयत्न करणे गरजेचे आहे.

1. ऑस्ट्रेलियामध्ये या पक्षाला 'जाबिरू' (Jabiru) या नावाने ओळखले जाते.
2. नराचे डोळे गडद आणि मादीचे डोळे पिवळे असणे हे या पक्षाचे सर्वात मोठे ओळखण्याचे वैशिष्ट्य आहे.
3. इतर करकोच्यांच्या तुलनेत हा पक्षी खूपच कमी संख्येने आढळतो.
4. उडताना याच्या पंखांवर एक काळी पट्टी स्पष्टपणे दिसून येते.

• या पक्षाचे निरीक्षण करण्यासाठी सकाळी लवकर किंवा संध्याकाळी तलावांच्या काठी जावे.
• पक्षाला त्रास न देता लांबून दुर्बिणीच्या साहाय्याने त्याचे निरीक्षण करा.
• त्यांच्या लाल पायांमुळे ते लांबूनही सहज ओळखता येतात.

काळ्या मानेचा करकोचा हा निसर्गाचा एक अनमोल दागिना आहे. आपल्या पर्यावरणातील जैवविविधता टिकवून ठेवण्यासाठी या भव्य पाणपक्षाचे रक्षण करणे ही काळाची गरज आहे.